|
دکتر حسین محمدزاده صدیق
استاد بازنشسته دانشگاه
امیر علیشیر نوایی، نابغه ی جهان اسلام
1- زندگی
نظام الدين امير عليشير نوايي در 17 رمضان سال 844 هـ . ق. (9 فوريه 1441 م.) در شهر هرات، در يك خانوادهي اويغور چشم به جهان گشود. نام پدرش غياث الدين كيچكينه بهادر از نزديكان ابوالقاسم بهادر حاكم خراسان بود. پدر بزرگِ مادرياش نيز ابوسعيد چيچك از بيگلر بيگيهاي ميرزا بايقارا به شمار ميرفت. پدرانش در اصل جزو كارگزاران تيموري به حساب ميآمدند.
2 – زندگي سياسي
در منابع زندگيگزاري، از امير عليشير به عنوان نديم سلطان حسين نام برده ميشود؛ ولي بايد گفت كه به خلاف تمايل وي به كنارهگيري از مناصب دولتي، هيچگاه نتوانست از جوّ سياسي و دولتي جدا شود و سلطان حسين در ادارهي ملك و دولت پيوسته محتاج تدابير او بوده است و نزديك سي و دو سال او را پيش خود نگه داشت. وي در60 سالگي در اقامتگاه خود وفات كرد و در جوار مسجد قدسيه كه خود بنا كرده بود و در مزاري كه قبلاً آماده داشت، دفن شد.
3 – نابغهی ترک زبان جهان اسلام
اميركبير مير عليشير نوايي برجستهترين شخصيت ادبيات تركي جغتايي در قرن 9 هجري در آسياي ميانه محسوب ميشود. شيوهي ادبي تركي جغتايي كه تا حدودي تحت تأثير تركي قاراخاني بود، در آن عصر، در هرات و سويهاي آن و بسياري از مناطق خراسان بزرگ گسترش و تكامل يافته بود.
4 – آثار امير عليشير نوايي
عليشير نوايي، گذشته از ديوان و مثنويهاي مختلف، آثاري در زمينههاي موسيقي و عروض نگاشته و تذكره و تاريخ نيز از خود بر جاي گذاشته است. تا كنون 29 اثر مستقل او باز شناخته شده است كه نشانگر تسلط وي به علوم عصر خود و مهارت وي در سخنپروري است:
وي، در عصر خود مبلّغ فداكار اعتنا به زبان و ادبيات تركي و مشوّق جوانان به خلق آثار ادبي در اين زبان بوده است. در كتاب محاكمة اللّغتين دو زبان تركي و فارسي را رو در رو مينهد، آن دو را با هم مقايسه ميكند و نشان ميدهد كه تركي، از هر نظر برتريهاي فراواني دارد و احساسات بسيار رقيق و ادراكات عميق بشري را ميتوان در اين زبان بيان كرد. براي اثبات اين ادعا، خود پيشقدم شد و در مقابل آثار منظوم و منثور فارسي، نظير آنها را با حفظ خود ويژگيهاي خلاقه ايجاد كرد. اين آثار در زمينههاي مختلف و به شرح زير براي ما بر جاي مانده است:
1. مذهبي و اخلاقي:
1- 1. چهل حديث. (886 هـ .)
2 - 1 . نظم الجواهر. ( 890 هـ .)
3 - 1 . لسان الطير. (904 هـ .)
4 - 1 . سراج المسلمين. (905 هـ .)
5 - 1 . محبوب القلوب. (906 هـ .)
2. تاريخي:
1 - 2. تاريخ انبيا و حكماء. (890 هـ .)
2 - 2. تاريخ ملوك عجم. (890 هـ .)
3 - 2. زبدة التواريخ.
3. رجال و انساب:
1 - 3. حالات سيد حسن اردشير. (896 هـ .)
2 - 3. خمسة المتحيرين. (898 هـ .)
3 - 3. حالات پهلوان محمد. (900 هـ .)
4. تذكره:
1 - 4 . مجالس النفائس. (897 هـ .)
2 - 4 . نسائم المحبة من شمائم الفتوة. (901 هـ .)
5. زبان و ادبيات:
1 - 5. محاكمة اللّغتين. (905 هـ .)
2 - 5. ميزان الاوزان.
3 - 5. رسالهي معما. (898 هـ .)
4 - 5. منشآت. (897 هـ .)
6. خزائن المعاني يا چهار ديوان تركي:
1 - 6. غرائب الصّغر. (904 هـ .)
2 - 6. نوادر الشّباب. (904 هـ .)
3 - 6. بدايع الوسط. (904 هـ .)
4 - 6. فوائد الكبر. (904 هـ .)
7. ديوان فارسي.
8. خمسه:
1 - 8. حيرة الابرار. (888 هـ .)
2 - 8. فرهاد و شيرين. (889 هـ .)
3 - 8. ليلي و مجنون. (889 هـ .)
4 - 8. سبعهي سيّاره. (890 هـ .)
5 - 8. سدّ اسكندري. (889 هـ .)
9. اسناد:
1 - 9. وقفيه. (886 هـ .)
با توجّه به اينکه کتاب فرهنگ ترکی به فارسی سنگلاخ و به دنبال آن خلاصهی عباسی، در شرح لغات دشوار آثار منظوم و منثور امیر علیشیر نوایی تألیف شده است، جا دارد آثار او را به کوتاهی معرفّی کنم:
1 – 4 . خزائن المعاني
خزائن المعاني مجموعهی چهار دیوان ترکی امیر علیشیر نوایی را در برمیگیرد.
تعداد انواع اشعار ديوانهاي چهارگانهي فوق، به شرحي كه آگاه سيرري لوند بر شمرده، چنين است:
غرائب الصغر: داراي 636 غزل، 1 مستزاد، 3 مخمّس، 1 مسدّس، 1 ترجيعبند، 1 مثنوي، 34 قطعه، 131 رباعي.XIV
نوادر الشّباب: داراي 647 غزل، 1 مستزاد، 3 مخمس، 1 مسدس، 1 ترجيعبند، 1 تركيببند، 50 قطعه، 52 معما.XV
بدايع الوسط: داراي 638 غزل، 1 مستزاد، 2 مخمس، 2 مسدس، 1 نرجيعبند، 1 قصيده، 58 قطعه، 10 لغز، 13 تويوق.
فوائد الكبر: داراي 627 غزل، 1 مستزاد، 2 مخمس، 1 مسدس، 1 مثمن، 1 ترجيعبند، 1 مثنوي، 48 قطعه و 84 مفردات.XVI
ترتيب غزليات در چهار ديوان فوق به اين صورت است كه در آغاز همهي قوافي حروف؛ تحميديه، مناجات، نعت و يك غزل عرفاني آورده و سپس غزلهاي غنايي و گاه تعليمي خود را مرتّب ساخته است. در حالي كه تا روزگار وي تحميديه و نعت فقط در قافيهي الف ميآمده است.
ويژگي ديگر آنكه در كنار 28 حرف سيستم الفباي تركي قافيههاي حرف (پ، چ، ژ، لا) را نيز داخل ترتيب غزلها كرده است.
2 – 4 . ديوان فارسي
از امير عليشير نوايي گذشته از چهار ديوان تركي جغتايي، يك ديوان فارسي نيز بر جاي مانده است. اين ديوان شامل 6 قصيده، 468 غزل، 1 مسدس، 1 ترجيعبند (در مرثيه)، 36 قطعه، 67 رباعي، 16 ماده تاريخ، 341 معما، 6 لغز است.
ديباچهي ديوان فارسي با قطعهي زير شروع ميشود:
بيت القصيدهی همه خيل سخنوران،
شه بيت جنس نظم همه نظم گستران.
مدح و ثنای پادشهی دان كه از رهش،
يك پاره سنگ شد گهر عالی افسران.
3 – 4 . حيرة الأبرار
نظیرهای بر مخزنالأسرار نظامی به شمار میرود.
نوايي نيز به شيوهي نظامي، مثنوي خود را در 20 مقالت بر ساخته است و بر هر مقالت يك حكايت و ساقينامهاي در دو بيت افزوده است.
4 – 4 . فرهاد و شيرين
نوايي در سرآغاز دومين مثنوي از خمسهي خود از اين دو شاعر ترك تبار به نيكي ياد كرده است. سرآغاز آن چنين است:
به حمدك فتح ابواب المعانی،
نصيب ائت كونگلومه فتح اولماغ آنی.
5 – 4 . ليلي و مجنون
ليلي و مجنون سومين مثنوي از خمسهي نوايي به شمار ميرود كه در پاسخ و نظيرهاي بر مثنويهاي نظامي گنجوي و امير خسرو دهلوي در بحر هزج مسدّس در 38 پاره و 3622 بيت سروده شده است.
اين مثنوي چنين آغاز ميشود:
ای ياخشی آتينگ بيله سرآغاز،
انجاميغا كيم يئتر هر آغاز!
ای سندن اولوس خجسته فرجام،
آغازينغا عقل تاپمای انجام.
ای عقلغه فائض معانی،
باقی سن و بارچا خلق فانی.
ای ائلگه عدم بقانی ائيلپ.
ذاتينغا فنانی فانی ائيلپ.
6 – 4 . سبعهی سیاره
چهارمين مثنوي از خمسهي امير عليشير نوايي با نام سبعهي سياره در پاسخ به هفت پيكر نظامي و هشت بهشت امير خسرو دهلوي در بحر خفيف سروده شده است و داستان زندگي بهرام گور را در بر دارد.
7 – 4 . سد اسکندری
پنجمين مثنوي خمسهي نوايي، سد اسكندري نام دارد كه نظيرهاي بر اسكندرنامهي نظامي و آئينهي اسكندري از امير خسرو دهلوي به شمار ميرود و مانند آنها در وزن بحر متقارب (فعولن، فعولن، فعول) سروده شده است و در شرح احوال اسكندر مقدوني فرزند فيليپ معروف به اسكندر كبير است.
8 – 4 . لسان الطیر
مثنوی لسان الطیر نظیرهای بر منطقالطیر عطّار نیشابوری است.
وي در اين مثنوي مقام معنوي عطّار را بسيار بها ميدهد. در زير عنوان «قدوة الاحرار و قبلة الابرار شيخ فريد الدين عطّار، قدّس الله روحهغه مدح و ثنا آغازي و اؤز عرض نيازي» گويد:
خلق اوچون مخلوط ايتيب گول بيرله قند،
طبعيغه گول قند يانگليغ سودمند.
چون «مصيبت نامه»سين ائيله بيان،
يوز مصيبت نفسقه ائيلپ عيان.
هر مصيبتدين كؤنولگه سور اولوب،
كيم كؤنول او سوردان مسرور اولوب.
چون رقم ائيليپ «ايلاهی نامه»نی،
وحیغه ائيلپ محرّر خامهنی.
شرح اسرار ايلاهی ائيلهبن،
خلق آرا شرحين كماهي ائيلهبن.
چونكه «اشترنامه» ائيلپ آشيكار،
نكتهسی بختیلرين تارتيب قطار. |